Η ιστορία της Πνευμονολογίας στην Κύπρο

Της πνευμονολόγου Δρ. Τώνιας Αδαμίδη

Ένα ταξίδι στον χρόνο και όχι μόνο…

« Η ιστορική εξέλιξη της ιατρικής και της δημόσιας υγείας στην Κύπρο είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τις κοινωνικές, πολιτικές και υγειονομικές συνθήκες κάθε εποχής. Από την αρχαιότητα, η Κύπρος αποτέλεσε σημαντικό κέντρο ιατρικής γνώσης, με εξέχουσες μορφές όπως ο Ζήνων ο Κύπριος και ο Γαληνός, ο οποίος μελέτησε εκτενώς το αναπνευστικό σύστημα και έθεσε τις βάσεις της Πνευμονολογίας.

Κατά τους αιώνες που ακολούθησαν, ιδιαίτερα κατά την Οθωμανική περίοδο, η δημόσια υγεία ήταν παραμελημένη, με έλλειψη οργανωμένων νοσηλευτικών ιδρυμάτων. Η εμφάνιση σοβαρών λοιμωδών νοσημάτων, όπως η πανώλη, η ελονοσία και η φυματίωση, επηρέασε καθοριστικά τον πληθυσμό και οδήγησε στην ανάγκη λήψης υγειονομικών μέτρων, όπως η καραντίνα και η ίδρυση λοιμοκαθαρτηρίων (λαζαρέτων).

Με την έναρξη της Αγγλικής Διοίκησης (1878), παρατηρείται σημαντική πρόοδος στον τομέα της δημόσιας υγείας. Ιδρύονται τα πρώτα οργανωμένα νοσοκομεία, εξωτερικά ιατρεία και φαρμακεία, ενώ θεσπίζεται νομοθεσία για την πρόληψη και τον έλεγχο των μεταδοτικών νοσημάτων.

Στις αρχές του 20ού αιώνα, η Κύπρος βρισκόταν αντιμέτωπη με μια σιωπηλή αλλά θανατηφόρα απειλή. Η φυματίωση, μαζί με άλλα λοιμώδη νοσήματα του αναπνευστικού, σημάδευε οικογένειες, κοινότητες και ολόκληρες γενιές. Απο ανάγκη ιδρύονται τα πρώτα σανατόρια και αντιφυματικά ιατρεία, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το Σανατόριο Αθαλάσσας και αργότερα το Σανατόριο Κυπερούντας. Η θεραπευτική προσέγγιση βασιζόταν στην ανάπαυση, τη σωστή διατροφή, τον καθαρό αέρα και το ηλιακό φως, καθώς και σε μεθόδους όπως ο τεχνητός πνευμοθώρακας. Η ανακάλυψη της στρεπτομυκίνης το 1944 αποτέλεσε σημείο καμπής, αλλάζοντας ριζικά την πορεία της νόσου και μειώνοντας τη θνητότητα από τη φυματίωση Σε μια εποχή όπου τα μέσα ήταν περιορισμένα και η επιστημονική γνώση ακόμη υπό διαμόρφωση, γεννήθηκε η ανάγκη για γιατρούς που θα αφιέρωναν τη ζωή τους στη φροντίδα των πνευμόνων και του αναπνευστικού συστήματος.

Από αυτή την ανάγκη αναδείχθηκε ο Δρ Ευαγγελίδης, ο πρώτος Κύπριος Πνευμονολόγος–Φυματιολόγος. Με αίσθημα αποστολής και κοινωνικής ευθύνης, περιόδευε σε πόλεις και κοινότητες, οργανώνοντας αντιφυματικά ιατρεία στη Λευκωσία, τη Λάρνακα και τη Λεμεσό. Το έργο του δεν περιορίστηκε στην κλινική πράξη αλλά υπήρξε το θεμέλιο πάνω στο οποίο οικοδομήθηκε ολόκληρη η αντιμετώπιση των αναπνευστικών νοσημάτων του τόπου.

Το 1949 αποτέλεσε σημείο καμπής. Στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας ιδρύθηκε η Κλινική Στηθικών Νοσημάτων, σηματοδοτώντας τη μετάβαση από την αποσπασματική φροντίδα σε μια οργανωμένη και συστηματική προσέγγιση των νοσημάτων του αναπνευστικού. Υπό τη διεύθυνση του Δρ Κωνσταντινίδη, η Κλινική έγινε καταφύγιο για ασθενείς με φυματίωση και σοβαρές πνευμονικές παθήσεις, σε μια εποχή όπου η θεραπεία απαιτούσε χρόνο, υπομονή και συχνά μακρά νοσηλεία.

Καθώς η δεκαετία του 1950 προχωρούσε, η πρόληψη απέκτησε πρωταγωνιστικό ρόλο. Κινητές μονάδες μικροακτινογραφίας θώρακος διέσχιζαν τη χώρα, εξετάζοντας εργαζόμενους σε μεταλλεία, λατομεία και εργοστάσια, καθώς και νεοσύλλεκτους στρατιώτες. Μέσα από αυτές τις προσπάθειες, η Κύπρος άρχισε να καταγράφει συστηματικά τις επαγγελματικές πνευμονοπάθειες και να διαμορφώνει πολιτικές προστασίας της υγείας των εργαζομένων.

Η δεκαετία του 1960 έφερε μαζί της νέες ιδέες και νέα πρόσωπα. Πνευμονολόγοι εκπαιδευμένοι στο Ηνωμένο Βασίλειο επέστρεψαν στην Κύπρο, μεταφέροντας σύγχρονες γνώσεις και πρακτικές. Οι ιατροί αυτοί ήταν οι κύριοι Ερατοσθένης Τοφαρίδης,Πηγάσιος Μαυρίδης και Παναγιώτης Χριστοφίδης . Το 1968, ο διορισμός του πρώτου Θωρακοχειρουργού του κ. Ανδρέα Δημητριάδη στο δημόσιο σύστημα υγείας αποτέλεσε ιστορικό βήμα, επιτρέποντας για πρώτη φορά τη χειρουργική αντιμετώπιση θωρακικών παθήσεων εντός της χώρας. Η συνεργασία Πνευμονολογίας και Θωρακοχειρουργικής άλλαξε ριζικά την πορεία της φροντίδας ασθενών με καρκίνο του πνεύμονα και άλλα βαριά νοσήματα.

Στη σύγχρονη εποχή, το όνομα του Δρ Ανδρέα Γεωργίου συνδέθηκε άρρηκτα με τη μετάβαση της Πνευμονολογίας σε ένα νέο επίπεδο. Με όραμα και επιμονή, εισήγαγε την τεκμηριωμένη ιατρική, την επεμβατική Πνευμονολογία και τη συστηματική εκπαίδευση των νεότερων ιατρών. Στο πλευρό του στάθηκε ο Πηγάσιος Μαυρίδης, συνοδοιπόρος σε μια μακρά πορεία εξέλιξης και ανανέωσης της ειδικότητας. Το 1993 ιδρύθηκε η Πνευμονολογική Εταιρεία Κύπρου, με βασικούς στόχους την επιστημονική πρόοδο, τη συνεχή εκπαίδευση των πνευμονολόγων και την ενημέρωση του κοινού.

Ένα από τα πιο συγκινητικά κεφάλαια αυτής της ιστορίας γράφτηκε το 1997, όταν ξεκίνησε η συνεργασία με το Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο της Βιέννης.Η συμβολή του καρδιοθωρακοχειρουργού κ. Όμηρου Αρτεμίου ήταν καθοριστικής σημασίας για τη σύναψή και συνέχιση αυτής της συνεργασίας Για ασθενείς με τελικού σταδίου πνευμονική νόσο, η δυνατότητα μεταμόσχευσης πνεύμονα αποτέλεσε ελπίδα ζωής. Σε διάστημα 14 ετών, 19 Κύπριοι ασθενείς έλαβαν μεταμόσχευση, αποδεικνύοντας ότι ακόμη και σε ένα μικρό νησί, η ιατρική μπορεί να φτάσει στα υψηλότερα διεθνή επίπεδα.

Σημαντικός σταθμός υπήρξε η αδελφοποίηση με την Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία το 2009, ενισχύοντας τη διακρατική συνεργασία και τη διαμόρφωση κοινών επιστημονικών θέσεων. Σκοπός της αδελφοποίησης ήταν η ανάπτυξη στενής συνεργασίας μεταξύ των δύο εταιρειών, η διεξαγωγή επιστημονικών εκδηλώσεων και η διαμόρφωση κοινών θέσεων για την αντιμετώπιση σημαντικών προβλημάτων δημόσιας υγείας, όπως η γρίπη, η φυματίωση και η ρύπανση της ατμόσφαιρας. Το 2010 πραγματοποιήθηκε στη Λευκωσία το πρώτο Κυπρο-Ελλαδικό Πνευμονολογικό Συνέδριο.

Παράλληλα, το 2011 με πρωτοβουλία του Δρ. Ανδρέα Γεωργίου ιδρύθηκε ο Σύνδεσμος Πνευμονοπαθών Κύπρου, με στόχο την προαγωγή της πρόληψης, τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ασθενών και την ενεργό συμμετοχή τους σε δράσεις ενημέρωσης και υποστήριξης.

Η εισαγωγή σύγχρονων διαγνωστικών και επεμβατικών τεχνικών, όπως η εύκαμπτη βρογχοσκόπηση, η επεμβατική πνευμονολογία, οι δοκιμασίες καρδιοαναπνευστικής κόπωσης και οι νεότερες τεχνολογίες laser, ανέδειξαν τη δυναμική εξέλιξη της ειδικότητας τις τελευταίες δεκαετίες ανταποκρινόμενη στις προκλήσεις του μέλλοντος και στις ανάγκες της κοινωνίας. »

Όλα τα Διοικητικά Συμβούλια της Πνευμονολογικής Εταιρείας Κύπρου που ακολούθησαν, συνέβαλαν ανεξαιρέτως, το καθένα με τον δικό του τρόπο, στη θεμελίωση, την επιστημονική εξέλιξη και την καθιέρωση της Πνευμονολογίας ως βασικού πυλώνα της ιατρικής φροντίδας στην Κύπρο. Με συλλογική προσπάθεια, συνέπεια και όραμα, η ΠΕΚ διατήρησε σταθερά υψηλούς στόχους, με επίκεντρο την επιστημονική πρόοδο, τη συνεργασία και την εξωστρέφεια.

Ιδιαίτερα την τελευταία δεκαετία, η δράση της Εταιρείας χαρακτηρίστηκε από σημαντικές επιστημονικές πρωτοβουλίες και γεγονότα. Σημαντικός σταθμός αποτέλεσε το Πνευμονο-Καρδιολογικό Συνέδριο του 2018, με τίτλο «Αλληλεπιδράσεις καρδιαγγειακού και αναπνευστικού συστήματος: Εξελίξεις και Προοπτικές», το οποίο ανέδειξε τη στενή σχέση των δύο ειδικοτήτων και την ανάγκη διεπιστημονικής προσέγγισης στη σύγχρονη ιατρική πράξη.

Την ίδια χρονιά, η Πνευμονολογική Εταιρεία Κύπρου συμμετείχε στη συνδιοργάνωση του 3ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Νοσημάτων Θώρακος και Παθήσεων από το Περιβάλλον, που πραγματοποιήθηκε στη Θεσσαλονίκη σε συνεργασία με την Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία, ενισχύοντας περαιτέρω τους δεσμούς επιστημονικής συνεργασίας μεταξύ Κύπρου και Ελλάδας.

Ιδιαίτερης σημασίας για την Πνευμονολογία στην Κύπρο θεωρείται η υπογραφή Μνημονίου Επιστημονικής Συνεργασίας μεταξύ της Ελληνικής και της Κυπριακής Πνευμονολογικής Εταιρείας. Μέσα από αυτή τη συνεργασία, το Κυπροελλαδικό Πνευμονολογικό Συνέδριο καθιερώθηκε ως θεσμός με διετή παρουσία, υψηλού επιστημονικού επιπέδου και σύγχρονη θεματολογία. Μέχρι σήμερα έχουν πραγματοποιηθεί με μεγάλη επιτυχία δύο συνέδρια, ενώ ήδη προγραμματίζεται το τρίτο για το 2027.

Παράλληλα δεν θα μπορούσαμε να μην κάνουμε ιδιαίτερη αναφορά για τους συναδέλφους που κατά την δύσκολη περίοδο της πανδημίας του covid-19 ήταν από τους πρώτους που στελέχωσαν εθελοντικά τις κλινικές covid σε όλη την Κύπρο και έδωσαν με αυταπάρνηση την δική τους μάχη στην αντιμετώπιση αυτής της πρωτοφανούς και θανατηφόρας πανδημίας . Δεν θα ήταν υπερβολή να τονίσουμε ότι η πανδημία απέδειξε με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο την αξία και τον ρόλο του πνευμονολόγου όχι μόνο στην Κύπρο αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο .

Ίσως ένα από τα πλέον σημαντικά επιτεύγματα των τελευταίων ετών είναι η πρωτοβουλία για την έναρξη προγράμματος προσυμπτωματικού ελέγχου του καρκίνου του πνεύμονα στην Κύπρο, καθώς και η συμμετοχή της Πνευμονολογικής Εταιρείας Κύπρου στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα EU4Health – SOLACE 2 για τον προσυμπτωματικό έλεγχο του καρκίνου του πνεύμονα. Πρόκειται για μια ιστορική εξέλιξη, που πραγματοποιείται για πρώτη φορά και σηματοδοτεί την ενεργή συμμετοχή της Κύπρου σε ευρωπαϊκές στρατηγικές πρόληψης και δημόσιας υγείας.

Η ιστορία της Πνευμονολογίας στην Κύπρο δεν αποτελεί απλώς καταγραφή γεγονότων και χρονολογιών. Είναι η ιστορία ανθρώπων που αφιέρωσαν τη ζωή και το έργο τους στην προσφορά προς τον συνάνθρωπο. Είναι μια διαδρομή γνώσης, συνεργασίας και επιστημονικής υπευθυνότητας, που συνεχίζεται δυναμικά μέχρι σήμερα και εξελίσσεται. Η παρούσα γενιά Πνευμονολόγων έχει ήδη παραλάβει με επιτυχία τη σκυτάλη από τους πρωτοπόρους της ειδικότητας, αναλαμβάνοντας με ευθύνη τον ρόλο της συνέχειας και της εξέλιξης. Με όραμα, επιστημονική κατάρτιση και συλλογικό πνεύμα, επιδιώκει να σταθεί αντάξια αυτης της παρακαταθήκης και να παραδώσει με τη σειρά της σημαντικό έργο στην επόμενη γενιά, διασφαλίζοντας τη διαχρονική πρόοδο και την ανθρωπιστική αποστολή της Πνευμονολογίας στην Κύπρο.